زندگی در زمان حال یعنی چی؟
شاید بارها شنیده باشید «در لحظه زندگی کن». جملهٔ قشنگی است، ولی دقیقاً یعنی چه؟ آیا باید برنامه‌ریزی را کنار بگذاریم؟ گذشته را فراموش کنیم؟ در این مقاله ساده توضیح می‌دهیم که سنت‌های عرفانی و پژوهش‌های دانشگاهی دربارهٔ زمان حال چه می‌گویند.
زندگی در زمان حال یعنی چه؟ نگاه عرفان و علم
در مکاتب باطنی، «در لحظه بودن» به معنای رها کردن تکانشیِ گذشته و آینده نیست. همچنین فقط «توجه کردن به هر چیزی که پیش می‌آید» هم نیست. منظور تغییری عمیق در نگاه ما به زمان، به «من» (نفس یا ایگو) و به واقعیت است. به بیان ساده، ذهن ما بیشتر وقت‌ها در حال سفر به گذشته یا آینده است و زمان حال یعنی برگشتن از این سفر.
زمان حال در مکاتب باطنی جهان
تصوف: وقت و پاس انفاس
در تصوف، عارف «ابن‌الوقت» (فرزند لحظه) است؛ کسی که با تمام وجود به آنچه همین دم از او خواسته می‌شود توجه دارد. تمرین عملی آن «پاس انفاس» است، یعنی مراقبت از هر دم و بازدم تا غفلتی میان دو نفس راه نیابد. ابن‌عربی هم از «تجدد امثال» گفت: جهان در هر لحظه نو می‌شود.
ذن، ودانتا و تائو
دوگن، استاد ذن، می‌گفت زمان ظرفی نیست که چیزها از آن بگذرند؛ هستی و زمان یکی‌اند. در ودانتا آگاهیِ «شاهد» همهٔ حالت‌های ذهن را بی‌تغییر می‌بیند. در تائوئیسم «وو-وِی» به معنای تنبلی نیست، بلکه عمل بی‌تلاش و هماهنگ با لحظه است.
مسیحیت، قبالا و گورجیف
مایستر اکهارت از «اکنونِ ابدی» و رها کردن دلبستگی‌ها گفت. حسیدیسم یهودی حتی خوردن و نوشیدن را راهی برای پیوستگی با خدا دانست. گورجیف هم «خودآوری» را آموزش می‌داد: به یاد داشتنِ «من اینجا هستم» در میان کارهای خودکار روزمره.
«اکنون اینجا باش»؛ کتابی که حضور در لحظه را مشهور کرد
اگر دربارهٔ این موضوع بیشتر بخوانید، به احتمال زیاد به کتاب «اکنون اینجا باش» (Be Here Now) می‌رسید. این کتاب را رام داس نوشت و در سال ۱۹۷۱ منتشر شد. شعار آن همان نام کتاب است: ذهن را از گذشته و آینده برگردان و به اینجا و اکنون بیاور. این کتاب نقش مهمی در آشنا کردن مخاطبان غربی با ایدهٔ حضور در لحظه از سنت‌های شرقی داشت. اگر می‌خواهید ببینید این ایده در عرفان و فلسفه از کجا آمده، همین مقاله مدخل خوبی برای مطالعهٔ بیشتر است.
علم دربارهٔ زندگی در لحظه چه می‌گوید؟
پژوهش‌های تصویربرداری مغز نشان می‌دهند وقتی ذهن در گذشته و آینده پرسه می‌زند، «شبکهٔ حالت پیش‌فرض» (DMN) فعال‌تر است. تمرین توجه به لحظه و تنفس با کاهش فعالیت این شبکه و افزایش فعالیت «قشر اینسولا»، بخشی از مغز که سیگنال‌های درونی بدن را دریافت می‌کند، همراه بوده است.
دربارهٔ حس زمان هم نتیجه‌ها جالب است. مراقبه‌گران گاهی «بی‌زمانی» را تجربه می‌کنند، اما این به معنای خراب شدن قضاوتشان دربارهٔ زمان نیست. در چند پژوهش، افراد باتجربه حتی در برآورد بازه‌های کوتاه دقیق‌تر بودند. در مقابل، اثر تمرین‌های کوتاه‌مدت روی مبتدی‌ها ناپایدار گزارش شده است.
وقتی «زیستن در حال» همیشه خوب نیست
پژوهش‌های بالینی چند هشدار مهم دارند:
- حالِ تقدیرگرا (باور به اینکه کنترلی بر زندگی ندارم) با تروما و علائم PTSD مرتبط است.
- حالِ لذت‌جو با گرایش به ریسک‌پذیری همراه است.
- «گیر افتادن در حال» در اختلال مسخ شخصیت یک نشانهٔ آزاردهنده است، نه رهایی معنوی.
- مراقبهٔ فشرده می‌تواند ترس، گسست و بازفعال‌شدن تروما ایجاد کند.
به همین دلیل روان‌شناسان از «دیدگاه زمانی متعادل» حرف می‌زنند: قدردانی از گذشته، لذت بردن از امروز و برنامه‌ریزی برای آینده. منتقدانی هم مثل رونالد پورسر هشدار داده‌اند که ذهن‌آگاهی نباید به ابزاری برای تحمل بی‌چون‌وچرای فشار کاری تبدیل شود.